Narcyzm i celebryci - mój punkt widzenia

Narcyzm i celebryci to połączenie, które nasuwa się niemal automatycznie. Współczesna kultura zachęca do ciągłego pokazywania siebie, budowania rozpoznawalnego wizerunku i zabiegania o uwagę innych. Nie oznacza to oczywiście, że każda osoba publiczna jest narcyzem. Zastanawiam się jednak, czy mitologiczny Narcyz nie stał się trafnym symbolem świata, w którym coraz częściej oglądamy siebie oczami publiczności.

Narcyz jako symbol współczesności

Pytam samą siebie: czy mitologiczny Narcyz należy wyłącznie do dawnego, archaicznego świata? Czy jego historia mówi jeszcze coś o współczesnym człowieku, który żyje wśród ekranów, kamer, profili społecznościowych i nieustannego oceniania własnego wizerunku?

Moja odpowiedź brzmi: Narcyz jest dziś bardziej aktualny, niż mogłoby się wydawać. Nie dlatego, że wszyscy jesteśmy zakochani w sobie, lecz dlatego, że coraz częściej patrzymy na siebie poprzez odbicie. Dla mitologicznego młodzieńca była nim tafla wody. Dla człowieka współczesnego mogą nim być zdjęcia, statystyki popularności, komentarze, reakcje odbiorców i opinie innych ludzi.

W "Przemianach" Owidiusza Narcyz jest młodzieńcem niezwykle pięknym, ale chłodnym i niedostępnym. Odrzuca uczucia innych, w tym zakochanej w nim nimfy Echo. Nie potrafi odpowiedzieć na cudzą bliskość, ponieważ pozostaje skupiony przede wszystkim na sobie.

Kiedy pochyla się nad źródłem i widzi własne odbicie, nie rozpoznaje od razu, że patrzy na samego siebie. Zachwyca się postacią w wodzie, próbuje jej dotknąć i nie potrafi się od niej oderwać. Pragnie czegoś, czego nie może naprawdę posiąść. Właśnie ta niemożność prowadzi go do cierpienia i ostatecznej zguby.

Nie odbieram tego mitu wyłącznie jako opowieści o próżności. Widzę w nim także historię człowieka uwięzionego we własnym wizerunku. Narcyz nie kocha siebie w dojrzały sposób. Kocha odbicie, czyli obraz. Nie buduje relacji z prawdziwym sobą, lecz z wyobrażeniem, które go zachwyca.

Narcyzm nie jest zwykłą pewnością siebie

W potocznym języku narcyzem często nazywa się każdą osobę, która lubi mówić o sobie, dba o wygląd albo chętnie pozuje do zdjęć. Uważam, że jest to zbyt duże uproszczenie. Zdrowa pewność siebie, świadomość własnej wartości i zadowolenie z wyglądu nie są jeszcze narcyzmem.

Człowiek może lubić siebie, cieszyć się swoimi osiągnięciami i jednocześnie dostrzegać potrzeby innych. Może być ambitny, rozpoznawalny i pewny swoich umiejętności, a przy tym zachowywać empatię, wdzięczność oraz zdolność do przyjmowania krytyki.

Problem zaczyna się wtedy, gdy własny obraz staje się ważniejszy od rzeczywistości, a inni ludzie zostają sprowadzeni do roli widowni. Ich zadaniem jest podziwianie, potwierdzanie wyjątkowości i wzmacnianie starannie zbudowanego wizerunku.

Nie chciałabym jednak diagnozować osób publicznych na podstawie wywiadów, zdjęć czy zachowania przed kamerą. To, co widzimy w mediach, jest jedynie wycinkiem ich życia, często dodatkowo wyreżyserowanym. Mogę natomiast zastanawiać się nad narcyzmem jako pewnym wzorcem kultury, która premiuje widoczność, autopromocję i umiejętność skupiania na sobie uwagi.

Celebryta, czyli osoba znana z tego, że jest znana

Celebryta nie jest tym samym co artysta, naukowiec, sportowiec czy społecznik. Można osiągnąć popularność dzięki rzeczywistym dokonaniom, talentowi albo wieloletniej pracy. W przypadku celebryty główną wartością staje się jednak sama rozpoznawalność.

Nie zawsze ważne jest to, co dana osoba stworzyła, odkryła lub zmieniła. Liczy się obecność w mediach, liczba obserwujących, udział w wydarzeniach, wypowiedzi na popularne tematy i zdolność wzbudzania zainteresowania. Rozpoznawalność zaczyna funkcjonować jak samodzielny zawód.

Nie uważam, że każda popularna osoba postępuje w ten sposób świadomie. Media tworzą określone warunki. Kto chce pozostać obecny w zbiorowej wyobraźni, musi regularnie dostarczać nowych obrazów, wypowiedzi i historii. Cisza może oznaczać zapomnienie, a brak widoczności - utratę kolejnych propozycji zawodowych.

Celebryta zaczyna więc przypominać przedsiębiorstwo zarządzające własną marką. Jego twarz, życie prywatne, relacje, stroje, mieszkanie i sposób spędzania wolnego czasu mogą stać się częścią publicznego produktu. Trudno w takiej sytuacji oddzielić prawdziwego człowieka od kreacji przygotowanej dla odbiorców.

Właśnie tutaj dostrzegam podobieństwo do mitu. Narcyz patrzył w wodę i nie potrafił oderwać się od własnego odbicia. Współczesna osoba publiczna może nieustannie obserwować medialną wersję siebie i stopniowo uzależniać od niej poczucie własnej wartości.

Autoprezentacja stała się częścią codzienności

Narcyzm kulturowy nie dotyczy jednak wyłącznie celebrytów. Oni są jedynie najbardziej widocznym przykładem zjawiska, które obejmuje znacznie większą część społeczeństwa. Dziś niemal każdy może budować własną publiczną markę.

Wybieramy zdjęcie profilowe, pokazujemy podróże, posiłki, ubrania, sukcesy, poglądy i ważne chwile. Zastanawiamy się, jak będziemy wyglądać w oczach innych. Nawet wydarzenie, którego jeszcze nie przeżyliśmy, może być wcześniej oceniane pod kątem tego, czy dobrze zaprezentuje się na zdjęciu.

Sama dostrzegam, że granica między dzieleniem się życiem a projektowaniem wizerunku jest bardzo cienka. Możemy publikować coś spontanicznie, ale możemy też zacząć wybierać doświadczenia głównie dlatego, że pozwalają pokazać określoną wersję siebie.

Chcemy być postrzegani jako szczęśliwi, interesujący, aktywni, zadbani, świadomi i spełnieni. Nie pokazujemy zwykle nudy, niepewności, zwyczajnych porażek czy dni, w których nic szczególnego się nie wydarzyło. Powstaje starannie wybrane odbicie, podobne do obrazu Narcyza w wodzie. Jest atrakcyjne, ale niepełne.

Im częściej oglądamy tak przygotowane obrazy innych ludzi, tym łatwiej uznać je za prawdziwe życie. Porównujemy wtedy własną codzienność z cudzą prezentacją. Własne zmęczenie, bałagan i wątpliwości zestawiamy z czyimś najlepszym zdjęciem, najładniejszym wnętrzem i najbardziej udanym momentem dnia.

"Posiadam, więc jestem"

Kartezjusz pisał: cogito ergo sum - "myślę, więc jestem". Współczesną kulturę konsumpcyjną można natomiast opisać słowami: habeo ergo sum - "posiadam, więc jestem". Coraz częściej określamy siebie poprzez rzeczy, którymi się otaczamy.

Samochód, ubrania, telefon, dom, wakacje i odwiedzane miejsca nie są już wyłącznie przedmiotami lub doświadczeniami. Stają się znakami pozycji społecznej. Mają przekazywać innym, kim jesteśmy, jak żyjemy i do jakiej grupy należymy.

Reklama rzadko sprzedaje dziś sam produkt. Sprzedaje wyobrażenie człowieka, którym możemy się stać po jego zakupieniu. Jedne przedmioty mają uczynić nas bardziej atrakcyjnymi, inne niezależnymi, nowoczesnymi, rodzinnymi albo wyjątkowymi. Kupując rzecz, mamy poczuć, że kupujemy również nową wersję siebie.

Celebryci doskonale wpisują się w ten mechanizm. Pokazują produkty nie tylko jako przedmioty użytkowe, ale jako element określonego stylu życia. Markowa torebka, luksusowy samochód czy egzotyczny wyjazd mają potwierdzać sukces i wyjątkowość właściciela.

Nie oznacza to, że posiadanie ładnych lub drogich rzeczy jest czymś złym. Problem widzę dopiero wtedy, gdy przedmioty zaczynają zastępować osobowość, a poczucie własnej wartości zależy od tego, czy inni zauważą i odpowiednio ocenią nasz zakup.

Człowiek jako wizerunek i produkt

W społeczeństwie skoncentrowanym na wyglądzie człowiek może zacząć traktować własne ciało jak kapitał. Należy je rozwijać, poprawiać, prezentować i chronić przed wszystkim, co mogłoby obniżyć jego wartość w oczach innych.

Dbanie o ciało samo w sobie jest naturalne i potrzebne. Nie widzę niczego niewłaściwego w pielęgnacji, ćwiczeniach, modzie czy zabiegach poprawiających samopoczucie. Niepokojące staje się dopiero przekonanie, że wygląd jest główną miarą wartości człowieka.

W świecie celebrytów ciało może być jednocześnie narzędziem pracy, nośnikiem reklamy i przedmiotem publicznej oceny. Każda zmiana wyglądu jest komentowana. Przytycie, schudnięcie, starzenie się, operacja plastyczna czy brak makijażu mogą stać się tematem nagłówków.

Osoba publiczna znajduje się więc w trudnym położeniu. Z jednej strony oczekuje się od niej perfekcyjnego wyglądu, z drugiej krytykuje za sztuczność. Ma się zmieniać, ale nie za bardzo. Powinna wyglądać młodo, lecz nie może sprawiać wrażenia, że zbyt mocno o to zabiega.

Taki sposób patrzenia uprzedmiotawia człowieka. Przestajemy widzieć osobę, a zaczynamy analizować produkt. Oceniamy opakowanie, atrakcyjność, medialność i zdolność do utrzymywania zainteresowania odbiorców.

Myślę, że w tym mechanizmie nie ma jednego winnego. Celebryci dostarczają obrazów, media je rozpowszechniają, a odbiorcy chętnie oglądają i komentują. Każda strona uczestniczy w tworzeniu kultury, która zamienia człowieka w widowisko.

Podziw, który nigdy nie wystarcza

Miłość Narcyza do własnego odbicia nie była uczuciem szczęśliwym. Młodzieniec patrzył na obraz, którego nie mógł dotknąć ani zatrzymać. Im dłużej go oglądał, tym większe stawało się jego pragnienie.

Podobnie może działać uzależnienie od cudzej uwagi. Jeden sukces przynosi satysfakcję, ale szybko przestaje wystarczać. Potrzebne są kolejne reakcje, wyświetlenia, komentarze, nagłówki i dowody zainteresowania.

Popularność bywa przy tym bardzo niestabilna. Człowiek może być dziś przedmiotem powszechnego zachwytu, a po kilku miesiącach ustąpić miejsca komuś nowemu. Jeśli jego poczucie wartości opiera się głównie na uwadze odbiorców, każda utrata zainteresowania staje się osobistym zagrożeniem.

Media pokazują zwykle atrakcyjną stronę sławy: pieniądze, podróże, wydarzenia, stroje i możliwość realizowania marzeń. Znacznie rzadziej widzimy cenę, jaką można zapłacić za ciągłą ekspozycję. Jest nią brak prywatności, uzależnienie od opinii obcych ludzi, presja wyglądu i potrzeba stałego podtrzymywania zainteresowania.

Nie mam podstaw, aby twierdzić, że każda znana osoba cierpi z tego powodu. Sądzę jednak, że kultura oparta na nieustannym podziwie tworzy pułapkę. Człowiek zaczyna pragnąć nie tyle szacunku i bliskości, ile ciągłego potwierdzania, że nadal jest widoczny.

Czy wszyscy stajemy się trochę jak Narcyz?

Łatwo krytykować celebrytów, ponieważ ich zachowania są widoczne i często wyolbrzymione. Trudniej przyznać, że podobne mechanizmy mogą działać również w naszym codziennym życiu.

Czy nie zdarza nam się sprawdzać, kto zareagował na zdjęcie? Czy nie wybieramy czasem ujęcia, które ma pokazać nas jako bardziej szczęśliwych, atrakcyjnych albo interesujących? Czy brak reakcji innych nigdy nie wpływa na nasz nastrój?

Nie uważam, że publikowanie zdjęć lub cieszenie się zainteresowaniem jest czymś nagannym. Potrzeba bycia zauważonym należy do ludzkiej natury. Chcemy czuć, że inni nas widzą, pamiętają o nas i doceniają nasze starania.

Ważna jest jednak proporcja. Czy korzystamy z mediów, czy zaczynamy żyć dla obrazu tworzonego w mediach? Czy pokazujemy fragment swojego życia, czy podporządkowujemy życie temu, co będzie można pokazać?

Narcyz nie zginął dlatego, że był piękny ani dlatego, że spojrzał na własne odbicie. Zgubiła go niemożność oderwania się od obrazu. Przestał widzieć otaczający świat i innych ludzi. Cała jego uwaga została zamknięta w tafli wody.

Właśnie w tym dostrzegam najważniejsze ostrzeżenie płynące z mitu. Problemem nie jest samo zainteresowanie sobą. Problem pojawia się wtedy, gdy własny wizerunek przesłania rzeczywistość.

Co widzę w lustrze współczesnej kultury?

Nie chciałabym kończyć tego tekstu prostym stwierdzeniem, że celebryci są współczesnymi narcyzami. Byłoby ono efektowne, ale niesprawiedliwe. Nie znamy ich prywatnego życia, motywacji ani prawdziwego stosunku do samych siebie i innych ludzi.

Mogę natomiast powiedzieć, że współczesna kultura często nagradza zachowania kojarzone z narcyzmem: nieustanną autopromocję, potrzebę widoczności, kreowanie własnej wyjątkowości i traktowanie relacji jako narzędzia do budowania pozycji.

Celebryci są dla mnie nie tyle przyczyną tego zjawiska, ile jego najbardziej widocznym odbiciem. Pokazują to, czego oczekuje publiczność i co potrafią wykorzystać media oraz reklamodawcy. Ich popularność nie powstaje w próżni. Jest odpowiedzią na społeczne zainteresowanie życiem innych ludzi, porównywaniem się i obserwowaniem cudzych sukcesów.

Dlatego historia Narcyza dotyczy także odbiorców. To my patrzymy w ekran jak w taflę wody. Oglądamy cudze wizerunki, ale jednocześnie sprawdzamy w nich siebie. Porównujemy wygląd, osiągnięcia, majątek i styl życia. Czasami podziwiamy, czasami zazdrościmy, a czasami krytykujemy po to, żeby poczuć się lepiej.

Mitologiczny Narcyz mógłby więc zostać patronem nie tylko celebrytów, ale całej kultury skoncentrowanej na obrazie. Kultury, w której łatwiej coś pokazać niż naprawdę przeżyć, łatwiej zdobyć uwagę niż zbudować bliskość i łatwiej stworzyć atrakcyjny wizerunek niż odpowiedzieć sobie na pytanie, kim jesteśmy bez publiczności.

Najbardziej poruszające jest dla mnie to, że Narcyz nie rozumiał natury obrazu, który oglądał. Widział piękno, ale nie dostrzegał złudzenia. My dysponujemy znacznie większą wiedzą, a mimo to również możemy zapomnieć, że medialne odbicie człowieka nigdy nie jest całym człowiekiem.

Setki selfie, idealnie przygotowane kadry i zdjęcia z wydarzeń nie muszą świadczyć o szczęściu, pewności siebie ani miłości własnej. Mogą być zwykłą zabawą, elementem pracy, sposobem komunikacji albo starannie utrzymywanym obrazem. To, co widzimy, pozostaje jedynie fragmentem.

Dlatego zamiast pytać wyłącznie, czy celebryci są narcyzami, wolę zadać inne pytanie: dlaczego tak bardzo potrzebujemy ich oglądać i co ich wizerunki mówią o nas samych? Być może dopiero wtedy mit Narcyza przestaje być opowieścią o próżnym młodzieńcu z dawnego świata, a staje się lustrem, w którym może przejrzeć się całe współczesne społeczeństwo.